Paul Verheijen

SEBASTIANUS


Henrick van Holt (>1490-1545/46)
De heilige Sebastianus (1520-30)
Eikenhout, hoogte 115 cm
Nijmegen - Museum Het Valkhof

Roomse Martelaarsboek

Op 20 januari:
Te Rome in de catacomben de H. Martelaar Sebastianus, die onder keizer Diocletianus aan het hoofd stond van het eerste cohort. Daar hij Christen was, liet men hem midden op een vlakte vastbinden en door soldaten met pijlen doorboren; eindelijk liet men hem met stokken slaan, totdat hij de geest gaf.

GRÜNEWALD

Pest-, Vries- en Pijlheilige

In de middeleeuwen was de bij vlagen optredende pest, de Zwarte Dood, er de oorzaak van dat een derde deel van de bevolking van Europa stierf.
Christenen zochten hun heil bij een groep heiligen die op een of andere manier - vaak behoorlijk ver gezocht - in verband werden gebracht met de pest.
Namen en aantal verschillen nogal eens.
De bekendste van deze Pestheiligen zijn Antonius Abt, Christoffel, Cosmas en Damianus, Rochus en de heilige op deze pagina: Sebastianus van Rome.

Op 20 januari viert de Westerse kerk het feest van deze heilige die ook wel de Pijlheilige wordt genoemd.
De Oosterse kerk doet dat twee dagen eerder.
Samen met Paulus van Thebe en Antonius Abt (feestdag resp. 15 en 17 januari) is Sebastianus ook een van de drie Vriesheiligen, zo genoemd omdat hun feestdag de voorbode van vrieskou zou zijn.

Zoals van zovele vroege heiligen weten we ook van Sebastianus maar weinig met zekerheid.
Er bestaat een legendarische levensbeschrijving uit de vijfde eeuw, waarbij ook nog veel andere minder bekende heiligennamen een rol spelen.
De legende is te vinden in hoofdstuk 23 van de Legenda Aurea van Jacobus de Voragine uit de tweede helft van de 13de eeuw.

MICHELANGELO

Wonderbaarlijke genezingen

Sebastianus wordt geboren in Narbonne en is burger van Milaan.
Keizer Diocletianus en Maximianus, aan de macht gekomen in 287, houden zoveel van hem dat zij hem het bevel toevertrouwen over de Praetoriaanse Garde, de keizerlijke lijfwacht, maar Sebastianus draagt zijn soldatenkleding slechts om vervolgde christenen te troosten.

Eens gebeurt het dat Marcus en Marcellianus, een tweeling, vanwege hun christelijke geloof onthoofd zullen worden.
Nadat de ouders en de vrouwen van de tweeling hebben geprobeerd hun op andere gedachten te brengen, komt Sebastianus tussenbeide met een preek waarin hij stelt dat hun marteldood zal betekenen dat Marcus en Marcellianus in de hemel een woning voor hen gereed zullen maken.
Tijdens die woorden werpt Zoë, de vrouw van Nicostratus, in wiens huis de tweeling gevangen zit, zich voor Sebastianus' voeten.
Zij is stom en gebaart Sebastianus dat hij zich over haar ontfermt, waarop Sebastianus haar geneest.
Onder de indruk van deze genezing wil Nicostratus de tweeling vrijlaten.
Deze kiezen echter liever voor het martelaarschap.

Hun vader Tranquillinus en moeder en veel andere mensen zijn hierdoor zo onder de indruk dat zij zich allen ook tot christen laten dopen door de priester Polycarpus.
Door die doop wordt Tranquillinus, die lijdt aan een zware ziekte, genezen.

RIBERA

Twee ovens

Cromatius, de prefect van Rome, ook lijdend aan een ernstige ziekte, verneemt van deze genezing en verzoekt Sebastianus en Polycarpus ook hem te genezen.
Dat willen zij doen als Cromatius toestaat dat alle heidens afgodsbeelden vernietigd worden.
Cromatius wil dit zijn soldaten laten doen, maar Sebastianus keurt dit af, omdat hij denkt dat de soldaten dit uit vrees voor de afgoden niet goed zullen volbrengen.
Sebastianus en Polycarpus vernietigen vervolgens met eigen hand meer dan tweehonderd afgodsbeelden.
Cromatius wordt echter niet gezond.
Het blijkt dat hij nog een zwaar verguld afgodsbeeld verborgen heeft gehouden waarmee hij de toekomst voorspelt.
Dat moet ook vernietigd worden, maar Cromatius' zoon Tiburtius wil dit verhinderen.
Omdat hij ook de genezing van zijn vader echter niet in de weg wil staan, laat hij twee ovens branden om het afgodsbeeld te vernietigen.
Is zijn vader dan nog niet gezond, dan moeten Sebastianus en Polycarpus in die ovens worden gegooid.
Zij gaan met dit voorstel akkoord.
Het beeld wordt vernietigd en een engel verschijnt aan Cromatius met de mededeling dat hij door de genade van Jezus gezond is geworden.
Hij wil de voeten van de engel kussen, maar dat weigert de engel omdat Cromatius nog niet gedoopt is.
Cromatius en zijn zoon Tiburtius laten zich vervolgens met 1400 gezellen dopen.
Maar Zoë wordt doodgepijnigd, Tranquillinus gestenigd en de tweeling door middel van speren in hun zij om het leven gebracht.

Keizer Diocletianus krijgt hierna een klacht over Sebastianus binnen en beveelt hem midden op een veld * aan een paal te binden en door boogschutters te doen executeren.
Ze schieten zoveel pijlen op hem af, dat hij erbij staat quasi (h)ericius, als een egel, zoals De Voragine beeldend schrijft.

* In Rome weet men uiteraard waar dat heeft plaatsgevonden, namelijk waar nu het kerkje van San Sebastiano al Palatino staat.

UTRECHT, CARAVAGGIO EN EUROPA

Doodgeknuppeld

Na een paar dagen gaat hij weer naar het keizerlijke paleis om daar van wal te steken tegen de wrede christenvervolgingen.
Als de keizer verbaasd reageert dat Sebastianus nog leeft, zegt deze dat hij door God uit de doden is opgewekt.
Daarop laat de keizer hem doodknuppelen.
Het lijk wordt in de Cloaca Maxima (de grote rioolmond in de Tiber) geworpen, om te voorkomen dat het voorwerp van verering wordt.
Maar dezelfde nacht nog verschijnt Sebastianus aan de christin Lucina en vertelt waar zijn lichaam te vinden is en dat hij graag begraven wil worden aan de voeten van de apostelen *.

* Ook deze plek weet men in Rome te localiseren: naast het graf van de ongeveeer dertig jaar eerder overleden paus Fabianus in de catacombe aan de Via Appia, daar waar nu de basiliek van San Sebastiano staat; Fabianus en Sebastianus worden dan ook vaak samen genoemd en delen dezelfde feestdag.

CRANACH

Weduwe Irene

Misschien dat de dodenopwekking van Sebastianus teveel wonder was voor sommige gelovige middeleeuwers, want een variant op de Legenda Aurea weet te vertellen dat - hoewel Sebastianus bedolven is onder de pijlen - zijn hart niet is geraakt.
Als zijn beulen zijn vertrokken, verschijnt de vrome weduwe Irene.
Zij laat behoedzaam het zwaargewonde lichaam naar haar huis dragen.
Door haar liefdevolle verpleging herstelt Sebastianus.

Verering

De San Sebastiano, een van de zeven Romeinse pelgrimsbasilieken, was oorspronkelijk gewijd aan de apostelen Petrus en Paulus, maar na de negende eeuw is Sint-Sebastiaan er exclusief vereerd.
Toen hoorde hij al lang tot de meest vereerde martelaars van het Westerse christendom.
In het bijzonder genoot hij faam als patroon tegen de pest.
Waarom de pest?
Enerzijds omdat die kwaal mensen treft zoals de pijlen Sebastianus troffen: onverhoeds en onontkoombaar.
Anderzijds omdat bij het doodknuppelen van Sebastianus zijn oude pijlwonden opensprongen, zodat hij leek op een pestlijder.

Bijbels en klassiek thema

Dat rampen en ziektes door God afgeschoten pijlen zijn, is een bijbels thema.
Vooral in de Psalmen lezen we over de pijl, bijvoorbeeld:
Je hoeft niet bang te zijn voor de verschrikkingen van de nacht, of de pijl die suist overdag, of voor de pest die rondwaart in het donker, of voor de moordende plaag van de middag.
(Psalm 91,5-6).

Maar ook in andere boeken van het Eerste Testament:
Ik (=God) bedelf hen onder rampen, al mijn pijlen verschiet ik op hen: moordende honger, vernielende pest, verwoestende ziekten.
(Deuteronomium 32,23)

De pijlen van de Almachtige doordrenken mijn geest met hun woede; Gods verschrikkingen staan in slagorde vóór mij [...]
Zijn pijlen vliegen me om de oren. Hij spaart me niet, treft mijn nieren; mijn gal vloeit op de grond
.
(Job 6,4 en 16,13)

Ik (=God) schiet de verschrikkelijke pijlen van de honger op u af die dood en verderf zaaien
(Ezechiël 5,16a)

De klassieke oudheid was ook bekend met dit thema.
In het begin van de Ilias van Homerus treft de god Apollo een legerkamp met de pest door negen dagen lang pijlen af te schieten op dieren en mensen.

ZADKINE

Relieken, gebruiken en patronaten

Zoals zo vaak bij heiligen is er volop gesold met de relieken van Sebastianus.
De Benedictijnenabdij van Ebersberg (bij München) beroemt zich sinds de 10de eeuw op het bezit van het schedeldak van de heilige.
Dit in zilver gevatte relikwie werd als drinkschaal gebruikt.
Wie er wijn uit dronk mocht hopen van de pest verschoond te blijven.
Vroeger werden elk jaar twee maten wijn in en uit die hersenpan gegoten voor het hertogelijk hof te München.
In die streek verkochten priesters ook Sebastianspestpfeile, kleine metalen pijltjes die men als weermiddel om de hals kon dragen.

Behalve met pijlen heeft de Bastiaancultus ook met bomen van doen.
Men stelt zich de heilige bij zijn marteldood immers meestal aan een boom gebonden voor.
In Tirol worden op Sebastiaansdag wel Bretzen-baume opgesteld: latwerken, met gekruiste pijlen en een soort krakelingen, waaraan de landlieden zich tegoed kunnen doen.
Weer elders wordt de heilige aangeroepen om de bomen voorspoedig te doen wassen.

Het is niet zo verwonderlijk dat Sebastianus patroonheilige is geworden van soldaten en boogschutters, maar iets wonderlijker ook van bijvoorbeeld atleten, stoffeerders, homoseksuelen en de verkeerspolitie.

Sebastianus in de kunst

Tal van kunstenaars hebben Sebastianus tot onderwerp genomen.
Sebastianus hoort zonder meer tot de groep meest afgebeelde heiligen in de christelijke iconografie.
Een ware hausse in geschilderde Sebastiaans zien we - hoe kan het anders - na het eerste optreden van de Zwarte Dood, in het midden van de veertiende eeuw.
Om een heel andere reden was de heilige weer geliefd bij renaissancekunstenaars: hij was een alibi voor het schilderen van mooi manlijk naakt in pathetische posen.
In de tijd van de contrareformatie worden de Bastiaans weer braven: de nadruk komt dan weer meer op zijn martelaarschap te liggen.

Memorabel is de foto die George Lois (1931) maakte van Cassius Clay voor de cover van Esquire (april 1968) bij het artikel The Passion of Muhammed Ali nadat deze bokser was veroordeeld wegens dienstweigering.
Lois liet zich hierbij naar eigen zeggen inspireren door een schildering van Francesco Botticini (1446-1498).

Aantal pijlen

Vaak is het aantal pijlen beperkt tot vijf stuks, waarmee een verband gelegd wordt met de vijf kruiswonden van Christus.
De meeste schilders laten de hartstreek van hun Sebastianus zorgvuldig vrij van pijlen.
Sebastianus bleef immers na deze marteling in leven.

Een komische uitzondering schijnt te zien te zijn in het klooster van Millstatt in Karinthië *.
Daar heeft men een muurschildering van Sebastianus handig gecombineerd met een zonnewijzer.
De pijl van de zonnewijzer, een buitensporig groot stuk ijzer, steekt helaas recht in het hart van de heilige.

* Volgens G.J. van Setten - De santenkraam der Roomse kerk met heiligen door de seizoenen, Haarlem 1986, p. 15-18

2016-2019 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen