Paul Verheijen

VERONICA



DERECK BAEGERT

Vrouwen en doeken

De naam Veronica komt in de bijbel niet voor.
De traditie rond haar 'personage' en de verhalen rond haar doek of sluier zijn tamelijk gecompliceerd en verwarrend.
Drie verschillende evangelie-fragmenten spelen hierin een rol.

1. Lucas 8,43-48 en (verkorte versie) Matteüs 9,20-22
Het verhaal van de vrouw die twaalf jaar aan bloedvloeiingen lijdt.
Omdat zij in het gedrang van een mensenmassa de zoom van Jezus' gewaad aanraakt, wordt ze genezen.

2. Lucas 23,27-31
De evangelist Lucas meldt dat Jezus met zijn kruis op weg naar Golgotha gevolgd wordt door een grote massa mensen, waaronder vrouwen die om hem rouwden en treurden.
Jezus spreekt hun toe met mysterieuze woorden die voor meerdere uitleg vatbaar zijn.

3. Johannes 19,38 - 20,9
Bij zijn beschrijving van de begrafenis van Jezus en de ontdekking van het lege graf, gebruikt Johannes drie verschillende woorden voor 'doek'.
De doeken worden gebruikt om het lijk van een dode te omzwachtelen.
Mogelijk doelt Johannes met deze doeken op lijkdoeken voor handen, voeten, gezicht en / of het hele lichaam.


CARIANI

Invulling

Omdat de vrouwen in de eerste twee fragmenten anoniem blijven, kon het niet uitblijven dat de latere traditie en verdere legendevorming gedetailleerder te werk gaan.
In het apokriefe geschrift De Handelingen van Pilatus heet de bloedvloeiende vrouw uit fragment 1 Bernice of Berenice.
Ze getuigt tijdens het proces bij Pilatus dat Jezus haar heeft genezen.
(Acta Pilati 7,1)

Jacobus de Voragine (1228-1298) beschrijft het lijden van Jezus in de Legenda Aurea, waarin het volgende wonderbaarlijke gebeurt nadat Pilatus Jezus heeft laten kruisigen.
Keizer Tiberius is zwaar ziek en hem wordt verteld dat er in Jeruzalem een dokter rondloopt die ziektes geneest louter met woorden.
Dat Pilatus deze dokter inmiddels al heeft laten executeren is hem niet bekend.
Tiberius verzoekt Pilatus hem in contact te brengen met die wonderdokter, waarop Pilatus zich te barsten schrikt en veertien dagen uitstel vraagt.
In die tussentijd komt een knecht van Pilatus een vrouw tegen die Veronica heet en met Jezus was bevriend.
Hij vraagt haar waar hij die wonderdokter Jezus kan vinden.
Veronica antwoordt verzuchtend dat Pilatus hem heeft laten kruisigen.
Ze vertelt verder:
Toen mijn Heer de wereld introk om te prediken, en ik zijn aanwezigheid moest missen, wilde ik een beeltenis van hem laten schilderen om me te troosten, omdat hijzelf niet aanwezig zou zijn. Toen ik een doek naar de schilder wilde brengen om de beeltenis erop te schilderen, kwam ik de Heer op straat tegen die mij vroeg waarheen ik ging. Toen ik mijn doel vertelde, nam hij de doek van mij weg en toen hij hem teruggaf, stond zijn gelaat op de doek.
Volgens Veronica is deze beeltenis van Jezus zo krachtig, dat als keizer Tiberius ernaar gaat kijken, hij ongetwijfeld genezen zal worden.
Veronica en Pilatus' knecht begeven zich vervolgens subiet naar Tiberius, vertellen hem dat Pilatus Jezus heeft laten kruisigen, maar dat de doek met zijn gelaat hem zal genezen.
Overbodig te melden dat dit vervolgens ook gebeurt.
Pilatus wordt op het matje geroepen bij een ziedende Tiberius, maar heeft voor alle zekerheid het gewaad van Jezus aangetrokken waar de soldaten onder Jezus' kruis om hadden gedobbeld.
Dat wordt zijn redding, want De Voragine vertelt dat de keizer bij het zien van dat gewaad zijn woede geheel vergat en Pilatus vrijuit laat gaan.

Volgens een traditie uit Gallië was zij getrouwd met de boomklimmende rijke oppertollenaar Zacheüs uit een grappig bijbelverhaal.
(Lucas 19,1-10)
Beiden zouden in Aquitanië het evangelie hebben gepredikt.
Veronica zou begraven zijn in Soulac-sur-Mer (bij Bordeaux).
In deze plaats worden haar vermeende relieken en die van Zacheüs vereerd in de basiliek Notre-Dame de la Fin des Terres.

Het moge duidelijk zijn dat de naamsovereenkomst tussen Berenice en Veronica niet toevallig is.
En zo ontstond langzamerhand de fictieve heilige Veronica die met een doek, of haar sluier, het gezicht van Jezus zou hebben afgewist.
Op de doek stond daarna zijn ware gelaat.

De ontmoeting van Jezus met Veronica werd de zesde van de veertien kruiswegstaties en kreeg daardoor grote bekendheid en devotionele aandacht.

Naamsafleiding

Over de naam Veronica zijn verschillende verklaringen.
- Het Griekse pherenikè betekent 'de overwinning brengend'.
- Verus is Latijn voor 'waar' en eikoon is Grieks voor 'beeld', 'het ware beeld' (van Christus resp. van God).
- Variant van de naam Beronikè, de dochter van Abgar, koning van Edessa; in een oudere versie van het Tiberius-verhaal uit de Legenda Aurea, gaat de doek met het gelaat van Jezus naar haar.

Ook de doek zelf kreeg overigens later de naam Veronica.

De gelijknamige commerciële omroep heeft met deze heilige niets van doen.
De naam van deze voormalige zeepiraat is afgeleid van Vrije Radio Omroep Nederland.
Uit de afkorting ontstond de naam VeRONica, die tevens refereerde aan het gedicht Het schaap Veronica van Annie M.G. Schmidt.


STANLEY SPENCER

Verschillende doeken


Zeer geliefd als reliek werden de doeken die op een of andere manier met Veronica of de doeken in Jezus' graf in verband konden worden gebracht.
De meest beroemde, onderzochte en omstreden daarvan is de lijkwade van Turijn.
Maar ook andere kleinere doeken worden op meer dan één plek bewaard als een 'heilig gelaat' doek.
In Rome alleen al bevinden zich doeken in de Sint Pieter, de Santa Maria Maggiore en de San Bartolomeo degli Armeni.

Replica's werden verspreid over heel Europa die zo gewild waren dat zogenaamde pictores veronicarum aan de lopende band kleine doeken beschilderden met het Jezusgelaat.

In 2006 bracht paus Benedictus XVI een bezoek aan de kerk van de Volto Santo in Manoppello, waar zo'n doekje van 17,5 bij 24 cm in een reliekschrijn wordt bewaard (zie afbeelding).
Bij dit bezoek verhief hij de kerk tot basiliek, zonder echter de echtheid van dit Heilige Gelaat als de 'ware gelaat' doek van Veronica of grafdoek te bevestigen.
Een begrijpelijke beslissing, lijkt mij.

Geschrapte patrones

De kerkelijke feestdag voor Veronica was 4 februari.
Hoewel zij in 1969 uit de heiligencanon is verwijderd, schijnt ze nog steeds aangeroepen te worden door vrouwen die lijden aan bloedingen en een onregelmatige menstruatie.
De beroepspatronaten die Veronica vervult, haken uiteraard aan bij de legende.
Ze draagt zorg voor fotografen, linnenkooplui, -naaisters, -wevers en wasvrouwen.
Haar enige attribuut is niet erg verrassend de doek met het gelaat van Christus.

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen