Paul Verheijen

RUBENS

Aanbiddingen van de herders


Fermo (1) - Antwerpen (2)

Chiesa di San Filippo Neri in Fermo

De oratorianen (Latijn: Confederatio Oratorii Sancti Philippi Nerii; afgekort: CO) is een gemeenschap in 1574 gesticht door Philippus Neri (1515-1595).
Zij noemden zich naar de plek van hun bijeenkomsten met gebed en muziek, het oratorio.
Deze bijeenkomsten stonden mede aan de wieg van het oratorium als muzikaal genre.
Flaminio Ricci, overste van de oratorianen, stelde in 1608 een contract op met Rubens voor een schilderij in hun kerk in Fermo (1).
Daarin stond informatie over de afmetingen, de lichtval en het onderwerp.
De af te beelden figuren moesten zijn Christus in de kribbe, Maria, Jozef, ten minste drie herders en een groep engelen in de lucht.
Aan Rubens werden door Ricci verder geen beperkingen opgelegd così sono stato consiliato per la qualità del pittor che sia meglo lasserlo nella sua libertà, omdat ik het advies kreeg dat het vanwege het talent van de schilder beter zou zijn hem in zijn vrijheid te laten.
Verder werd Rubens gevraagd een desegno o sbozzo ter goedkeuring voor te leggen.

Sint-Pauluskerk in Antwerpen

Ongeveer zes jaar later schilderde Rubens hetzelfde onderwerp voor de Sint-Pauluskerk in Antwerpen (2).
Vergeleken met het werk in Fermo zijn de drie herders meer naar binnen geplaatst zodat ze dichter bij de kribbe staan.
Ook zit er tussen Maria en de vooroverleunende herderin minder afstand, evenals tussen de figuren en de engelen daarboven.
De knielende herder strekt zijn linkerhand niet uit naar het pasgeboren kind, maar omklemt daarmee zijn staf.
Dat het Christuskind nu gedraaid ligt ten opzichte van het werk in Fermo is een opmerkelijk verschil, naast het uiterlijk van de staande herder, de jonge herderin en Maria.
De Latijnse tekst op de banderol van de engelen is hier ook beter te lezen:
[gloria in exc]ELSIS DEO ET [in terra pax hominibus] BONAE VOL[untatis]
(Lucas 2,14)

Ontwerpen

Als voorbereiding op beide schilderijen, of één ervan, maakte Rubens een olieverfschets (3).
Voor de geknielde herder en de herderin schetste hij een studie (4).

Een vergelijking tussen de olieverfschets en beide schilderijen werpt de vraag op voor welk schilderij het is gemaakt, dat van Fermo of dat van Antwerpen.
Omdat stijl en figuurtypen aansluiten bij Rubens' Italiaanse periode, is het merendeel der kunsthistorici het erover eens dat de schets gemaakt is voor Fermo.

Een onbekende Antwerpse opdrachtgever zou dan de schets in Rubens' atelier hebben kunnen zien en Rubens gevraagd kunnen hebben deze (opnieuw) uit te werken.

In dat geval zou deze schets twee keer door Rubens zijn gebruikt voor een altaarstuk.


PURE RUBENS


KERSTTIJD

Kunstwerken
Peter Paul Rubens (1577-1640)
De aanbidding van de herders (1608-14)

1. Olieverf op doek, 300 x 192 cm
Fermo - Pinacoteca Civica

2. Olieverf op doek, 401 x 294,5
Antwerpen - Sint-Pauluskerk

3. Olieverf op doek overgebracht van paneel, 63,5 x 47 cm
Sint Petersburg - Hermitage

4. Papier, pen, 14 x 15,2 cm
Amsterdam, Amsterdam Museum

Bron:
Friso Lammertse & Alejandro Vergara
Rubens - Schilder van schetsen / Pintor de bocetos
Rotterdam / Madrid, 2018

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen