Paul Verheijen

RUBENS

Simson geknipt en gevangen

Twee opeenvolgende scènes

Op deze schilderijen beeldt Rubens enkele momenten uit afkomstig uit de Simson-cyclus. dat Simson op de schoot van Delila in slaap is gevallen nadat hij haar het geheim van zijn kracht heeft verklapt en dat met zijn gevangenneming en uiteindelijk met zijn dood moet bekopen.

(1) De verliefde Simson is in slaap gevallen in de schoot van Delila.
Niet wetende dat zij voor de Filistijnen werkte, Simsons vijanden, had hij haar het geheim van zijn superkracht verteld: zijn ongeknipte haar.
Een oude vrouw licht met een kaars de Filistijn bij die Simsons haren daadwerkelijk afknipt.
Zijn handen zijn gekruist en symboliseren zo het verraad.
Filistijnse soldaten staan in de deuropening gereed om Simson te overmeesteren.
Het beeld in de nis op de achtergrond toont Venus en Amor, bekende symbolen van de liefde.
Rubens maakte dit schilderij in opdracht van de Antwerpse schepen Nicolaas Rockox.
Het werd in 1980 gekocht door de National Gallery.
Er bestaat een tweede versie, die in het Art Museum van Cincinnati hangt.

(2) Op het schilderij in München nemen Filistijnse soldaten Simson daadwerkelijk gevangen.
Die staat half overeind op Delila's bed en is zijn haardos waar zijn kracht in zat kwijt.
Delila is geslaagd in haar opzet en kan haar bed verlaten.
Een merkwaardig verschil is dat zij een schaar in haar rechterhand heeft.
Volgens Rubens is ze het op dit schilderij dus zelf geweest die Simsons haren afknipte.

Ontwerpschets

(3) De ontwerpschets, de dissegno colorito*, is een van de weinige voorbeelden waarbij Rubens over een eerdere schets een compleet andere scène schilderde.
Röntgenfoto's maakten duidelijk dat ze is geschilderd over een schets heen van de Aanbidding van de koningen.
Waarom Rubens deze schets onvoltooid liet, is niet bekend.
Hij draaide het paneel een halve slag en schilderde er deze scène overheen, waarbij enkele onderliggende vormen zichtbaar bleven.

Het lijkt erop dat Rubens de figuur van Delila gebruikte voor het schilderij van de knipbeurt, terwijl de figuur van Simson werd gebruikt voor het schilderij van de gevangenneming.

De schets vertoont verschillende stadia van afwerking.
Linksonder is de met penseel opgebrachte ondertekening in bruin en zwart zichtbaar.
Het gezicht van Delila wordt gevormd door de lichte tint met een paar losse verfstreken.
Het gelaat van de vrouw achter haar is opgebouwd met donkerbruine verf.
Met minimale middelen laat Rubens ons vergeten dat we slechts naar verf op een paneeltje kijken.
We kijken echt naar een geschilderde gebeurtenis.

* Term die Rubens zelf soms gebruikte voor tot in detail uitgewerkte voorbereidende schilderijen; andere termen hiervoor zijn cartone en bozza; hedendaagse publicaties gebruiken soms de term modello, die feitelijk alleen gebruikt werd voor een driedimensionaal model dat wij nu maquette noemen.
Peter Paul Rubens (1577-1640)

1. Simson en Delila (circa 1609-10)
Olieverf op paneel, 185 x 205 cm
Londen - National Gallery

2. Gevangenneming van Simson (circa 1614-20)
Olieverf op doek, 118,3 x 133,3 cm
München - Alte Pinakothek

3. Gevangenneming van Simson (circa 1609-10)
Olieverf op paneel, 50,4 x 66,4 cm
Chicago - Art Institute