GERARD VAN HONTHORST
Bewening van Christus
|
Internationale faamAntonius Triest (1577-1657) was ruim vijfendertig jaar bisschop van Gent en stond daarnaast bekend als jurist, diplomaat en filantroop. Hij was bovendien een uitzonderlijke mecenas en kunstverzamelaar. Vooral in zijn kerk, de Sint-Baafskathedraal, herinneren tal van kunstwerken aan zijn weldoenerschap.Dit monumentale altaarstuk van Gerard van Honthorst is geschilderd in zijn opdracht ten behoeve van de Antoniuskapel in de kerk. Het toont een klassieke compositie met Maria, Johannes en Maria Magdalena bij het van het kruis afgehaalde dode lichaam van Christus, in een dramatisch chiaroscuro. Bisschop Triest wenste een werk dat contrareformatorische devotie moest uitdrukken in de nasleep van de beeldenstorm. Het doek illustreert Van Honthorsts volwassen caravaggisme: een synthese van Italiaanse tenebrisme en Noordelijke emotionele intensiteit. 
Centraal domineert het lijk van Christus in een asymmetrische pietà, met Maria's schoot als emotioneel centrum. Honthorst past zijn kenmerkende licht toe – hier gesuggereerd als hemelse stralen – om gezichten en ledematen uit duisternis te lichten, met scherpe chiaroscuro-contrasten die volume en pathos suggereren. De figuren, realistisch en expressief, wijken af van idealiserende barok: Maria Magdalena wast de voeten van Jezus' zoals ze eens volgens de traditie ook Jezus' voeten zalfde. De drie personen en de engelen tonen intieme rouw. Op de voorgrond zien we drie huilende putti in verband met de Arma Christi: de linker putto wijst naar de wond in Jezus' voet en voor hem liggen vier kromme spijkers. De middelste putto draagt de lans waaromheen de doornenkroon is gehangen, terwijl de rechterputto de tranen bij het zien ervan wegveegt uit de ogen. De compositie volgt een diagonale as, die de blik van het altaar naar de hemel leidt, passend bij liturgische functie. Kleurbehandeling – warme huidtonen tegen kille schaduwen – accentueert het contrast tussen leven en dood, een raffinement van het tenebrisme. Een Pieta was cruciaal in de contrareformatie, als middel tot contemplatio. Van Honthorst, katholiek gebleven in het protestantse Utrecht, bedient hier een Vlaams publiek met een werk dat lokale tradities (zie bijvoorbeeld Van Eycks Lam Gods in dezelfde kathedraal) verbindt met internationale barok. Dit doek markeert Honthorsts internationale faam mede door een gravure door Paulus Pontius (zie inzet). |
UniekHet altaarstuk is in 2024 opgenomen in de Vlaamse Topstukkenlijst. De Bewening van Christus is het enige schilderij van Gerard van Honthorst dat zich in Vlaanderen bevindt.Van Honthorst schilderde een aantal religieuze stukken, maar legde zich vooral toe op de genreschilderkunst en de portretschilderkunst. `De Bewening van Christus' is een unicum binnen zijn oeuvre; het is niet enkel één van de weinige religieuze werken die hij maakte na zijn terugkeer uit Italië, maar het is ook zijn allerlaatste religieuze werk. Bovendien is ook het thema iconografisch uniek binnen zijn oeuvre. Dat het schilderij nog steeds bewaard wordt in zijn oorspronkelijke locatie, de kapel van opdrachtgever Antoon Triest in de Sint-Baafskathedraal in Gent, is eveneens zeldzaam. Het schilderij verwijst bovendien iconografisch naar de persoonlijke doctrine of interesse van Triest voor de stigmata. `De Bewening van Christus' van Van Honthorst is een belangrijke schakel in het oeuvre van de kunstenaar in de overgang van zijn contrastrijk belichte kaarslichtscènes in navolging van Caravaggio naar een gladder en zachter classicisme, vermoedelijk (mede?) naar de wensen van bisschop Triest. Via deze stijlevolutie plaatste Van Honthorst zich in een algemene evolutie van de Antwerpse caravaggistische stroming. `De bewening van Christus' illustreert zelf hoe een compositie kan ontstaan als een symbiose van verschillende inspiratiebronnen (uit verschillende geografische uithoeken) en ook op zijn beurt een inspiratiebron vormt voor de volgende generatie kunstenaars en andere kunsttakken. Het geeft een uniek perspectief op de wisselwerking tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden, tussen het Noorden en Italië. |
|
Bewening van Christus (1634)
- Gerard van Honthorst (1592-1656) Olieverf op doek, 400 x 240 cm Gent - Sint-Baafskathedraal - Paulus Pontius (Paul Du Pont; 1603-1685) Gravure, 65 x 38 cm Amsterdam - Rijksmuseum |