MARIA
|
||
Maria in het Tweede TestamentDe naam Maria - al dan niet met een toevoeging - wordt in het Tweede Testament gegeven aan meerdere vrouwen. Onduidelijk is of het om verschillende vrouwen gaat of dat enkele daarvan dezelfde zijn met een andere toevoeging. Het is lastig, zo niet onmogelijk, vast te stellen wie er precies mee bedoeld worden. Vanwege de spaarzame bijbelse gegevens over al deze Maria's smolt een aantal vrouwen samen tot één persoon. Vanzelfsprekend ontstonden er ook vele legendes om de leemtes op te vullen.
|
||
Moeder van JezusIn de christelijke theologie en iconografie is een uiterst prominente plaats weggelegd voor de moeder van Jezus van Nazaret. Zonder enige twijfel is zij de meest afgebeelde en besproken vrouwelijke heilige in de westerse kunstgeschiedenis. Ontelbare afbeeldingen getuigen van een eeuwenoude verering voor haar. Dat is opmerkelijk te noemen omdat zij in het Tweede Testament slechts spaarzaam wordt genoemd en soms zelfs zonder naam.
De naam Maria voor de moeder van Jezus komt in het Tweede Testament slechts voor in de geboorteverhalen zoals Matteüs en Lucas die hebben opgetekend en in de scène waarin verbaasde omstanders Jezus als volgt betitelen: Dat is toch de zoon van de timmerman, zijn moeder heet toch Maria en Jakobus, Jozef, Simon en Juda zijn toch zijn broers. Zijn zusters wonen toch allemaal bij ons?Verder is er nog één naamsvermelding te lezen in de Handelingen van de Apostelen 1:14. Het Evangelie volgens Johannes spreekt alleen over een anonieme 'moeder van Jezus'. Ze speelt in dit evangelie een rol bij het wijnwonder op de bruiloft in Kana en bij Jezus' kruisiging. In de andere geschriften van het Tweede Testament wordt zij verder niet genoemd. |
||
Moedergodin
Maria is te beschouwen als de verchristelijkte vorm van enkele antieke moedergodinnen.
Artemis Artemis was de Griekse moedergodin (bij de Romeinen Diana geheten), en beschermgodin van de jacht, de maan, de kuisheid, de vruchtbaarheid, de vrouw in barensnood. Zij bleef maagd uit vrije wil, waarvoor haar vader Zeus bovendien toestemming gaf. Haar priesteressen zijn ook ongehuwde vrouwen. Artemis bewaakte haar maagdelijkheid zorgvuldig en degenen die haar probeerden te schande maken of te verkrachten konden een gewelddadig einde tegemoet zien. Het heiligdom Artemisium werd rond 550 VGJ opgericht door koning Croesus van Lydië en bevond zich te Efeze. Twee Artemisbeelden in Efeze zijn intact in zand ingegraven teruggevonden (een daarvan zie afbeelding inzet links). Er is geen unanimiteit over de betekenis van de protuberanties, uitwassen, op haar lichaam: moederborsten, eieren, stierentestikels, druppels? Ze zijn in elk geval teken van haar creatieve macht en vruchtbaarheid. Paulus krijgt in Efeze te maken met een volksoproer in verband met de Artemis-cultus aldaar. Omstreeks die tijd ontstond er grote opschudding naar aanleiding van de Weg. Dat kwam door een zekere Demetrius, een zilversmid die Artemistempeltjes vervaardigde en zo zijn ambachtslieden een ruim inkomen verschafte. Hij riep hen en de arbeiders die bij de werkzaamheden betrokken waren bijeen en zei tegen hen: ‘Mannen, jullie weten dat onze welvaart afhankelijk is van dit werk. Maar jullie hebben uiteraard ook gemerkt dat Paulus niet alleen in Efeze, maar in bijna heel Asia een grote groep mensen heeft weten te overtuigen van zijn opvatting dat goden die door mensenhanden worden gemaakt geen goden zijn. Daardoor dreigt niet alleen ons beroep in diskrediet te raken, maar bestaat ook het gevaar dat de tempel van de grote godin Artemis in aanzien zal dalen en dat zijzelf, die in heel Asia en overal ter wereld wordt vereerd, van haar luister zal worden beroofd.’ Bij het horen van deze woorden ontstaken zijn toehoorders in hevige woede en barstten los in geschreeuw: ‘Groot is de Artemis van Efeze!’ De hele stad raakte in rep en roer. De menigte liep te hoop bij het theater en sleurde Gajus en Aristarchus mee, twee Macedonische reisgenoten van Paulus. Paulus wilde zich onder de menigte begeven, maar de leerlingen weerhielden hem daarvan. Bovendien stuurden enkele hoge functionarissen, die hem vriendschappelijk gezind waren, een boodschap naar hem met het dringende advies om niet naar het theater te gaan. Daar schreeuwde de menigte inmiddels van alles door elkaar, want er heerste grote verwarring en de meeste mensen wisten niet eens waarom ze bijeengekomen waren. De Joden duwden Alexander naar voren, die van sommigen uit de menigte tekst en uitleg kreeg; met een handgebaar gaf hij te kennen dat hij een verdedigingsrede wilde houden voor het volk. Maar toen men merkte dat hij een Jood was, hief de menigte de kreet aan: ‘Groot is de Artemis van Efeze!’ Dit geschreeuw hield wel twee uur aan. Efeze ging een belangrijke rol ging spelen bij de legendevorming rond Maria. Volgens de buitenbijbelse traditie gingen Maria en de apostel Johannes hier na de kruisdood van Jezus wonen. Het Artemisium werd omstreeks 430 het graf van Anna, de moeder van Maria, genoemd. Het huis van Maria, in het Turks Meryemana, werd tot kerk omgebouwd. En de Johannesbasiliek staat op de plek waar volgens diezelfde overlevering het graf van Johannes ligt. Een andere legende rond Maria en Johannes en de Artemis-cultus speelt op Athos. Maria werd tijdens een reis met Johannes naar Cyprus door een storm gedwongen op Athos te landen. Zij heeft toen de daar vereerde Artemis uitgebannen met de woorden: Dit is voortaan mijn tuin en geen enkele andere vrouw zal hier ooit een voet zetten. Dit is ook de reden dat tot op de dag van vandaag geen enkel vrouwelijke levend wezen voet aan de grond mag zetten op Athos. Uitgezonderd zijn kippen en poezen. Poezen worden gebruikt om de kloosters vrij van ongedierte te houden en de kippen zijn nodig voor de eierdooiers die gebruikt worden om iconen te schilderen. Op het eiland Athos zijn in de twintig kloosters samen zo'n 20.000 iconen te vinden. Isis Ook de Isiscultus in de laat-Romeinse tijd is van invloed geweest op de ontwikkeling van de christelijke verering van de Moedermaagd Maria. Het christendom liet deze cultus toe om grote aantallen gelovigen binnen haar gelederen te halen die voordien de Isiscultus aanhingen. Zij waren bereid zich te bekeren voor zover een op Isis gelijkende vrouwelijke figuur vereerd zou kunnen worden. Iconografisch vallen de gelijkenissen op tussen een zittende Isis die haar zoon Horus zoogt en een zittende Maria die haar zoon Jezus in de arm houdt en zoogt (afbeelding inzet rechts). Er is bovendien een parallel tussen de maagdelijkheid van Isis en die van Maria. Ook van Isis wordt verteld dat haar conceptie niet-lichamelijk was, en dat zij dus als maagd het leven gaf aan Horus, net zoals in de Frygische mythologie de god Attis uit de maagdelijke moeder Nana stamde. Maria vertolkt de rol van altijddurende bijstaande moederfiguur op een wijze die parallellen vertoont met die in de eertijds gangbare Isiscultus. De verering van de Zwarte Madonna’s zou een late uitloper zijn van de Isiscultus in Neder-Nubië, waar aanvankelijk de zwarte Isis van Philae werd vereerd. |
||
Betekenis van de naam
Gewoonlijk wordt de naam Maria verbonden met de naam Mirjam in het Eerste Testament. Hiëronymus las de naam als een combinatie van de twee Hebreeuwse woorden mar ‘druppel’, en jam ‘zee’, dus ‘Druppel der Zee’, in het Latijn Stilla Maris (later verbasterd tot Stella Maris, 'Sterre der Zee').
De populariteit van Maria als meisjesnaam kwam in Nederland pas in de middeleeuwen omdat men lang schroomde de moeder van Jezus als persoonsnaam te gebruiken (vergelijk de naam Jezus als jongensnaam). Sindsdien staat de naam - met alle mogelijke afleidingen - steevast op nummer 1 in het wereldlijstje meisjesnamen. |
||
Ave Maria
Een van de bekendste gebeden tot Maria is het zogenaamde Ave Maria, in het Nederlands weesgegroet(je). Het neemt een belangrijke plaats in binnen het rozenkransgebed. Pas na de 11e eeuw is het gebruik van het weesgegroet vast te stellen uit bronnen.
Afbeelding: Albrecht Dürer - Betende Hände / Studie zu den Händen eines Apostels (1508, pentekening, 29 x 20 cm, Wenen - Albertina) |
||
TitelsMariatitels vinden hun oorsprong onder andere in de Bijbel, in geschriften van kerkvaders, in pauselijke proclamaties, in Mariaverschijningen en -visioenen.In de eerste eeuwen van het christendom hielden christelijke leiders de Mariaverering af, maar dit kon niet verhinderen dat ze titels kreeg zoals de heidense moedergodinnen. De Kerk heeft dit uiteindelijk omarmd. Niettemin ging dit nooit zonder debat en zijn bepaalde Mariatitels theologisch controversieel, zoals Mediatrix, Middelares, Coredemptrix, Medeverlosseres of Mater Ecclesiae, Moeder der Kerk. Maria wordt vaak aangesproken en benoemd als Onze Lieve Vrouw, al dan niet met koppeltekens tussen de woorden, vaak afgekort tot O.L.V. Een andere veelvoorkomende titel is Madonna, een samentrekking van het Italiaans mia donna, mijn vrouwe. In de religieuze beeldende kunst is het een afbeelding van Maria. Vaak wordt Maria daarbij uitgebeeld met het (meestal naakte) kindje Jezus op haar schoot of in haar armen: een Madonna met Kind dus, waarbinnen weer vele variaties te onderscheiden zijn:
|
||
IconografieDe positie van Maria in de christelijke kunst was uiterst bescheiden. Ze werd meestal afgebeeld in de orante-houding, zonder bijzondere opsmuk of lichaamskenmerken. Zij droeg kleding afgeleid van die van Romeinse vrouwen, soms met sluier om haar hoofd. Pas in de 5e eeuw kwam daar verandering in vanwege de theologische discussies over de goddelijkheid van haar Zoon.Kleding Op schilderijen van bijvoorbeeld een Madonna met Kind draagt Maria vrijwel altijd een blauwe jurk of mantel. Die kleur is daarom symbool geworden voor haar heiligheid, deugd en bescheidenheid. Het gebruikt van blauw voor de kleding van Maria is ontstaan in de 12e eeuw, toen Maria’s verering steeds verder verspreid raakte. Ultramarijn was destijds het duurste pigment en de kerk dicteerde dat dit gebruikt werd voor de afbeeldingen van de maagd Maria. Daarvoor werd Maria vaak afgebeeld in zwarte kleding of andere donkere kleuren. Hiermee werd de rouw van Maria om de dood van Jezus benadrukt. De verandering in kledingkleur benadrukte ook de verandering van de rol van Maria in het geloof. Van de bescheiden moeder van Jezus werd Maria zelf steeds meer aanbeden. Ook werd blauw symbool voor de puurheid, de maagdelijkheid van Maria. Het blauw van haar (boven)kleding symboliseert daarmee het hemelse en vormt een contrast met haar rode (onder)kleding, de kleur van de aarde en het bloed. Afbeeldingen van een naakte Maria zijn zeer ongebruikelijk en komen alleen in de moderne tijd voor. Zie bijvoorbeeld de Madonna van Edvard Munch uit 1894-95. Twaalf sterren Als Koningin des Hemels wordt Maria gewoonlijk afgebeeld met een kroon van twaalf sterren om haar hoofd. Deze twaalf sterren worden op verschillende manieren geïnterpreteerd:
|
Meer informatieAparta pagina's zijn gewijd aan:
|