Paul Verheijen

CARAVAGGIO

Tomas

Ongezien

De ongelovige Tomas - bekend om 'eerst zien en dan geloven'- werd geschilderd door Caravaggio in een naturalistische stijl die sterk contrasteert met de geïdealiseerde taferelen van zijn tijdgenoten en van de generaties ervoor.
Dat werd hem niet altijd in dank afgenomen.
Sommige van zijn schilderijen werden door de opdrachtgever als té realistisch geweigerd.
De jonge Caravaggio werd wees op elfjarige leeftijd.
Misschien heeft dat hem wel getekend met een zekere nuchterheid.
Hij was nogal opvliegend en in 1606 doodde hij een rivaal in de liefde tijdens een ruzie.
Vanaf toen moest hij vluchten van de ene stad naar de andere.
Die dramatische gebeurtenis zou de oorzaak kunnen zijn van de droeve gelaatsuitdrukkingen in zijn laatste schilderijen.

De ongelovige Tomas is net zo realistisch geschilderd.
Drie apostelen bekijken de wonde in Jezus' lichaam, wanneer die na zijn dood en verrijzenis, aan hen verschijnt.
De personages zijn getekend door het harde leven en als tamelijk oud voorgesteld, hoewel over hun leeftijd uit de bijbel niets bekend is.
De apostelen worden zeker niet geïdealiseerd voorgesteld.
We mogen veronderstellen dat de man achteraan, Petrus is.
Caravaggio werd geprezen als de ontdekker van het clair-obscur.
Met lichtbundels benadrukt hij sommige onderdelen van het tafereel.
Ook in dit schilderij maakt hij meesterlijk gebruik van die techniek.

Kopieën

Van dit oorspronkelijke en zeer populaire werk van Caravaggio bestaan ten minste twee getrouwe kopieën.
Twijfel bestaat over de makers daarvan.
Een kopie, nu in het Uffizi in Florence, werd bij de aanslag in 1993 beschadigd, daarna gerestaureerd en is mogelijk vervaardigd in het atelier van Mattia Preti.
Het andere bevindt zich in een particuliere collectie.
Mogelijk is deze kopie door Caravaggio zelf vervaardigd met hulp van Prospero Orsi.
In 1999 werden in een kerk in het Franse Loches vrijwel exacte kopieën ontdekt van dit werk en van De maaltijd te Emmaüs.
Na onderzoek werd in 2006 vastgesteld dat het originele Caravaggio's betrof.
Van Caravaggio is bekend dat hij vaak meerdere versies maakte van zijn schilderijen.

Navolgers

Hendrick ter Brugghen maakte dit schilderij meer dan zeven jaar na zijn terugkeer uit Rome waar hij de werken van Caravaggio leerde kennen.
De ongelovige Tomas is onmiskenbaar gebaseerd op Caravaggio's compositie van hetzelfde onderwerp.
Hoewel in spiegelbeeld vertoont Ter Brugghens versie alle kenmerken van Caravaggio.
Door de figuren ten halven lijve af te beelden en door ze voor een egaal okergrijze achtergrond te plaatsen, concentreerde Ter Brugghen de compositie op de essentie van het bijbelse verhaal.
Ogen en handen spelen hierin een wezenlijke rol, het verhaal wordt met nadrukkelijke gebaren verteld.
Christus brengt de hand van Tomas naar de wond - die in het midden van de compositie is geschilderd - in zijn zijde om hem het tastbare bewijs van zijn verrijzenis te geven.
Merk op dat Ter Brugghen niet Christus' andere kruiswonden toont, die Tomas volgens het bijbelverhaal óók wilde zien.
Nieuwsgierig buigen drie andere apostelen zich voorover en turen naar Tomas' vinger die de wond betast.
Om het belang van het 'eerst zien, dan geloven' nadruk te geven, introduceerde Ter Brugghen een pince-nez waar de oude apostel rechts doorheen staart.
Het spel met de handen zette hij voort met de apostel die met de handen gevouwen niet naar Christus, maar naar de hemel kijkt.
De apostel naast hem kijkt ook niet, want hij heeft zijn ogen gesloten.
Deze twee leerlingen roepen ongetwijfeld Christus' uitspraak in herinnering Gelukkig zij die zonder gezien te hebben toch tot geloof komen.
Mattia Preti beeldt de scène uit in een verticale compositie en laat de verrezen Christus in de richting van de toeschouwer kijken.
Christus leunt in een merkwaardige houding tegen een tafel om zijn stigmata te laten zien.
Tomas voelt de wond, maar kijkt een andere kant op.
Wil hij de apostel naast hem vertellen dat hij de verrijzenis erkent?
Preti voegde de kruisstaf met vaandel toe - symbool van Christus' verrijzenis - verticaal boven de zijdewond.
De knielende apostel met de open armen op de voorgrond is vermoedelijk Petrus.
De jonge apostel rechts (Johannes?) buigt zich mediterend over de wond in Christus' linkerhand.
Giovanni Antonio Galli, bijgenaamd Lo Spadarino (zijn vader was spadaro, zwaardmaker) schilderde een levensechte Christus die krachtig is aangelicht tegen een donkere achtergrond.
Zijn halfnaakte lichaam is gewikkeld in - naar het lijkt - zijn lijkwade, geschilderd als een kreukelig geplooid wit kleed.
Verwachtingsvol en ons bijna uitnodigend toont hij de toeschouwer zijn open wond om die aan te raken.
Het beeldtype, soms wel als 'lijdensporno' aangeduid, is bedoeld dat de kijker zich verplaatst in de pijn van Christus.
Tomas en andere apostelen liet Spadarino daarom achterwege zodat hij zich volledig op Christus kon concentreren.
Wij, de toeschouwers, nemen hun rol over en worden zo persoonlijk in het verhaal getrokken.
Moet je van dit soort afbeeldingen nu geschokt zijn of mag je er ook van genieten?
Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610)
Incredulità di Tommaso (circa 1600)
Olieverf op doek, 106,9 x 146 cm
Potsdam - Slot Sanssouci

Hendrick ter Brugghen (1588-1629)
De ongelovige Tomas (circa 1622)
Olieverf op doek, 108,1 x 133,2 cm
Amsterdam - Rijksmuseum

Mattia Preti (1613-1699)
De ongelovige Tomas (1656-60)
Olieverf op doek, 187 x 145,5 cm
Wenen - Kunsthistorisches Museum

Giovanni Antonio Galli (Lo Spadarino) (1585-1652)
Christus die zijn wonden toont (1625-35)
Olieverf op doek, 132,3 x 97,8 cm
Perth - Pert Museum and Art Gallery & Kinrose Council