Paul Verheijen

PAOLO VERONESE

Helena Augusta

Moeder en zoon

Helena, geboren rond 248 in Bithynie was herbergierster en werd de concubine van de medekeizer van Diocletianus, Constantius Chlorus.
Deze was tijdens de laatste vervolging in het Westen tolerant geweest tegenover de christenen.
Hun zoon Constantinus, geboren in 274, volgde zijn vader in 306 als medekeizer op.
Ten dele uit religieuze motieven, ten dele om opportunistische redenen gaf hij, alleenheerser geworden, de christenen vrijheid van godsdienst in het Rijk, hetgeen in 313 bij het zogenoemde Edict van Milaan werd vastgelegd.
Ongetwijfeld zag hij in het steeds sterker wordende christendom een mogelijk politiek bindmiddel ter vervanging van de oude religie, die op haar retour leek.
Antieke auteurs zinspelen op de invloed van zijn moeder Helena die christen was.
Helena stierf in ongeveer 329, Constantijn in 337.
Beiden werden later door de christenen vereerd vanwege hun daden aan het begin van de christelijke rijkskerk.

Kruislegende

Rondom deze eerste christelijke keizerin en haar zoon zijn veel legenden ontstaan die zozeer de geschiedenis overwoekeren, dat zelfs de gewoonlijk goedgelovige Jacobus de Voragine, auteur van de Legenda Aurea, blijk gaf niet alles over hen te vertrouwen.
Volgens deze liet ze vele kerken bouwen, onder andere in Betlehem (Geboortekerk), Constantinopel, Jeruzalem (Heilig Grafkerk), Rome, Trier en Xanten en stimuleerde ze pelgrimstochten naar het Heilig Land.
De legende van de vinding van het heilig kruis is te beschouwen als de meest hardnekkige.
Deze kruislegende werd een onderdeel van een complex aan tradities rond het kruis van Jezus en voor het eerst verteld door Ambrosius en Eusebius van Caesarea en later steeds verder opgesmukt.
Zie de frescocyclus van Piero della Francesca in Arezzo.

De eigen biograaf van haar zoon Constantijn schrijft er met geen woord over.
Dezelfde legende vertelt ook dat zij de trap die leidde naar het bordes waar Pilatus Jezus na diens geseling aan het volk toonde, rond 325 van Jeruzalem naar Rome liet overbrengen (Scala Santa).
De kerk Santa Croce aldaar grossiert in relieken die via haar of anderszins naar Rome zijn gekomen, onder andere twee doornen van de doornenkroon, drie grote stukken kruis, een stuk titelbord, een spijker, een stuk van de geselpaal, stenen uit de geboortegrot van Betlehem en het graf in Jeruzalem en de wijsvinger van de ongelovige Tomas.

Stoffelijke resten

Constantijn bouwde voor zichzelf een mausoleum in Rome aan de oude Via Labicana, maar wees die later toe aan zijn moeder.
Daar werd ze bijgezet in een sarcofaag.
Toen Constantijn Byzanthium naar zichzelf had genoemd (Constantinopel = Constantijn-stad) en had uitgebouwd tot zijn persoonlijke pronkstad, liet hij Helena's sarcofaag daarheen overbrengen.
In 840 werden haar relieken daar gestolen door een monnik en overgebracht naar het Franse Hautvillers bij Epernay niet ver van Reims.
Ze trokken vele pelgrims, maar toen Karel de Kale ervan hoorde, weigerde hij aan de echtheid van deze relieken te geloven, waarop bisschop Hincmar van Reims een bisschoppensynode bijeen riep.
Die verlangde een godsoordeel, waar de monnik die de relieken had bezorgd, zich aan moest onderwerpen, met positieve afloop.
Sinds de Franse Revolutie bevinden zich relieken van haar in de kerk van St-Leu te Parijs en haar hoofd zou in Trier worden vereerd, alwaar regelmatig een heiligdomsvaart werd gehouden.
Haar sarcofaag bevindt zich tegenwoordig in de Vaticaanse musea in Rome.
Helena en Constantijn worden samen in de kerken van het Oosten op 18 augustus als heiligen vereerd, in het Westen heeft de zoon een eigen feestdag op 21 mei.

De droom

De beide doeken van Veronese stellen het visioen - of beter: de droom - van Helena voor.
In die droom werd haar opdracht gegeven in het Heilig Land het kruis waaraan Jezus stierf te gaan zoeken.
In de schilderijen wordt dit visioen verbeeld door respectievelijk een putto en twee putti die de keizerin het kruis tonen.
Kunsthistorici prijzen vooral de rijke ornamentaliteit en de kwaliteit van de stofweergave van Helena's kledij.
Veronese (Paolo Caliari) (1528-1588)
Visioen van Helena (1575-80) (linkerafbeelding)
Olieverf op canvas, 166 x 134 cm
Rome - Vaticaanse Musea - Pinacoteca

Droom van Helena (1570) (rechterafbeelding)
Olieverf op canvas, 198 x 116 cm
Londen - National Gallery