Paul Verheijen
Hoofdmenu Zoeken Aanvullingen E-mail Actueel Site info Bijbel Exposities Films Heiligen Steden Kunstenaars Boeken Exegese


Hoofdmenu Aanvullingen E-mail Site info Actueel

KINDEREN JEZUS EN JOHANNES DE DOPER

Popularisering

In de Bijbel ontmoeten Jezus en Johannes de Doper elkaar pas bij de doop in de Jordaan. Jezus en Johannes de Doper zijn familieleden: volgens het Evangelie van Lucas is Johannes de Doper de zoon van Elisabet, een familielid van Maria. Johannes is een half jaar ouder dan Jezus (Lucas 1:36) en Johannes wordt gezien als de voorloper van Christus, die de weg bereidt voor de komst van Jezus en zijn missie op aarde.

In apocriefe teksten lezen we verhalende uitbreidingen die de kindertijd van Jezus en Johannes op bijna parallelle wijze met elkaar verbinden. Vanaf de middeleeuwen ontstonden er allerlei stichtelijke en meditatieve commentaren op de evangeliën die vaak zo uitvoerig zijn dat ze de evangeliën verre achter zich laten. Men weet van alles te vertellen, bijvoorbeeld hoe de kleine Johannes de Doper zoveel van Maria hield, dat hij vrijwel niet uit haar armen te krijgen was.
Het proto-evangelie van Jacobus weet ook te melden dat Johannes net als Jezus vluchtte om de kindermoord van Betlehem te ontlopen:
Toen Herodes bemerkte dat hij door de wijzen was bedrogen werd hij kwaad en stuurde hij moordenaars met de opdracht de kinderen van twee jaar en jonger te doden. Toen Maria hoorde dat de kinderen werden gedood, schrok ze. Ze nam het kind, wikkelde het in doeken en legde het in een kribbe van de ossen. Toen Elisabet hoorde dat ook Johannes werd gezocht nam ze hem mee naar het gebergte. Ze keek rond waar ze hem zou kunnen verbergen maar er was daar geen schuilplaats. Toen zuchtte Elisabet en zei met luide stem: 'Berg van God neem moeder en kind op', want Elisabet kon niet verder klimmen. En onmiddellijk barstte de berg open en nam haar op en licht scheen dwars door de berg heen want er was een engel van de Heer bij hen om hen te beschermen.
(Proto-evangelie van Jacobus 22)
Een variant hiervan schrijft dat het de engel Uriël was die deze bescherming bood. Hij bracht Johannes vervolgens naar de Heilige Familie in Egypte. Jezus verleende toen aan Johannes de Doper het gezag hem te dopen wanneer zij volwassen waren.
Westerse legenden vertellen over de ontmoeting die Jezus en zijn ouders met de jonge Johannes in de woestijn hadden toen ze na hun vlucht naar Egypte weer terugkeerden.

Iconografie

Schilderijen met de kinderen Jezus en Johannes de Doper werden enorm populair en hebben een rijke artistieke en theologische achtergrond. Deze werken weerspiegelen zowel religieuze tradities als artistieke trends door de eeuwen heen. Ze waren bedoeld om religieuze verhalen en thema's toegankelijker en begrijpelijker te maken voor het publiek.
De composities tonen de twee kinderen, wat de relatie tussen Jezus en Johannes benadrukt.
De volwassenen die met de al dan niet spelende kinderen worden afgebeeld variëren nogal: Maria, Jozef, Anna, Elisabet, Zacharias (zelden), de engel Uriël en/of de vroedvrouw Salome.
Er is gewoonlijk een sterke nadruk op tederheid en de onschuld van de kindertijd, wat sterk contrasteert met de toekomstige lijdensweg van Jezus en de onthoofding van Johannes. De ontmoeting van de jonge Jezus en Johannes kan worden gezien als een prefiguratie van de doop van Jezus door Johannes en de erkenning van Jezus' goddelijke missie.
De kleine Johannes is vaak al gekleed in het kamelenharen kleed dat hij later draagt. Als hij een kruisstaf draagt symbolisert deze het latere lijden van Jezus. Als Johannes een wijzend gebaar maakt naar Jezus wordt de bijbeltekst 'Zie het Lam Gods' in herinnering geroepen die Johannes uitspreekt voordat hij Jezus zal dopen.
2016 Paul Verheijen / Nijmegen