Met de Maria-titel Mater Misericordia is de iconografische voorstelling verbonden van Maria als Mantelmadonna. Een van de historische oorsprongen hiervan is Caesarius van Heisterbach (±1180-±1240), die in zijn Dialogus Miraculorum schrijft over een visioen van een broeder van de cisterciënzers, waartoe hij zelf ook behoorde, die, ontvoerd in extase en naar het Paradijs gebracht, de kans had zich te verbergen onder de plooien van de brede mantel van de Maagd.
De voorstelling werd vaak toegevoegd aan de Speculum Humanae Salvationis (in het Nederlands vertaald als Spiegel der menselijke zaligheid of Spiegel der menselijke behoudenis). Dit populair-theologisch werk werd aan het begin van de 14e eeuw in het Latijn geschreven en omvat ruim veertig hoofdstukken, waarin steeds een bepaalde gebeurtenis uit het Tweede Testament wordt gekoppeld aan gebeurtenissen uit het Eerste Testament.
Door een aantal kloosters werd de Mantelmadonna als embleem gebruikt.
Een van de oudst bekende christelijke gebeden gericht aan Maria staat bekend als het Sub Tuum Praesidium. De oudste tekst van dit gebed dateert aantoonbaar uit circa 250 en werd gevonden in een Koptisch-orthodoxe liturgie. Als antifoon werd het ook een gregoriaans gezang.
Sub tuum praesidium confugimus, Sancta Dei Genetrix. Nostras deprecationes ne despicias in necessitatibus, sed a periculis cunctis libera nos semper, Virgo gloriosa et benedicta. Onder uw bescherming vluchten wij, heilige Moeder van God. Versmaad onze gebeden niet in onze nood, maar verlos ons altijd van alle gevaren, o glorierijke en gezegende Maagd.
Gemeenschap
Maria spreidt haar mantel uit over een groep gelovigen, kloosterlingen, geestelijken of vertegenwoordigers van de samenleving, waarmee zij bescherming, voorspraak en genade verbeeldt. Maria staat centraal, vaak monumentaal vergroot, terwijl onder haar mantel een groep schuilende figuren verschijnt. Soms betreft het een universele kerk, soms een concrete opdrachtgeversgroep, een stad, een orde of een broederschap. De iconografie sluit aan bij ideeën over Maria als moeder, toevlucht en middelares, waarbij de uitgestrekte mantel letterlijk de functie van beschutting zichtbaar maakt.
Het type kent een lange Europese geschiedenis en is vooral populair geworden in de late middeleeuwen en vroege renaissance. In die periode kregen devotionele beelden een duidelijke sociale en pastorale betekenis, omdat de Madonna niet alleen hemels maar ook nabij en als middelares werd voorgesteld. In latere eeuwen bleef het motief aantrekkelijk in kerkelijke kunst, grafiek en beeldhouwkunst, juist omdat het een helder, direct en emotioneel leesbaar beeld biedt.
De mantelmadonna functioneert niet alleen als religieus beeld, maar ook als beeld van gemeenschap en inclusie. Onder Maria’s mantel vinden rijken en armen, geestelijken en leken, mannen en vrouwen symbolisch een plaats, wat het motief bijzonder geschikt maakte voor allerlei contexten. Daardoor is het type ook historisch interessant als visuele uitdrukking van sociale orde, bescherming en collectieve identiteit.
In de hedendaagse kunst duikt de mantelmadonna nog steeds op, vaak in een actuele of poëtische vorm. De beschermende mantel wordt bijvoorbeeld verbonden met gastvrijheid, vluchtelingenzorg of spirituele geborgenheid. Zulke herinterpretaties laten zien dat het beeldtype nog steeds communiceert, ook buiten de strikt confessionele context.
Der Sielen Troest
Der Sielen Troest (Zielentroost) is een middeleeuws devotie- en exempelenboek. Het werk is oorspronkelijk in het Nederduits geschreven door een onbekende auteur, vermoedelijk een dominicaan, en werd door de opkomst van de boekdrukkunst enorm populair in het Nederlandse taalgebied. Het is bedoeld als geestelijke troost en leidraad voor een christelijke levenswandel. De tekst maakt rijkelijk gebruik van stichtelijke en waarschuwende verhalen uit het dagelijks leven, wonderen en heiligenlevens. Het werk was immens populair onder de stedelijke burgerij, zoals kooplieden en ambtenaren, maar werd ook door geestelijken gelezen.
In verband met de Mantelmadonna is hieronder een vrij navertelde tekst hieruit te lezen.
Een kluizenares kreeg op een dag bezoek van een vrouw die haar vertelde dat de orde van de dominicanen was opgericht. Als predikheren liepen zij van stad tot stad. De kluizenares verbaasde zich hoe zulke mannen weerstand konden bieden aan de zonde terwijl ze midden in de wereld stonden en wilde graag een paar leden van die orde zien. In haar hutje kreeg ze vervolgens bezoek van twee dominicanen. Nadat deze waren vertrokken, bleef de kluizenares nog steeds even verbaasd.
's Nachts kreeg ze een visioen van Maria die haar toesprak: 'Je hebt me boos gemaakt, omdat je zo weinig vertrouwen in mijn dienaren hebt. Denk je dat ik hen niet voor de verleiding kan beschermen? Ik zal je laten zien hoe ik dat doe.' Daarop spreidde Maria haar mantel open. Links en rechts stond een grote schare mannen en vrouwen. Te midden van hen zag de kluizenares ook de twee dominicanen die haar bezocht hadden. (Der Sielen Troest, Zwolle 1485, folio 42 recto)