Paul Verheijen

KRUISAFNEMING


Matteüs Marcus Lucas Johannes
Toen het avond was geworden kwam een rijk man, een zekere Jozef van Arimatea, die zich ook als leerling bij Jezus had aangesloten.
Hij was naar Pilatus gegaan en had om het lichaam van Jezus gevraagd.
Daarop had Pilatus bevolen het te geven.
Jozef nam het lichaam, wikkelde het in een smetteloze lijkwade en legde het in zijn graf dat hij pas in de rots had laten uithouwen.
Nadat hij een grote steen voor de ingang van het graf gerold had, ging hij heen.
Maria Magdalena en de andere Maria waren erbij en zaten tegenover het graf.
(Mt 27,57-61)
Het was al avond geworden en het was Voorbereiding, dat wil zeggen de dag voor de sabbat.
Jozef van Arimatea , een vooraanstaand lid van de Hoge Raad, die zelf ook in de verwachting van het Rijk Gods leefde, waagde het daarom naar Pilatus te gaan en te vragen om het lichaam van Jezus.
Pilatus stond er verwonderd over dat Hij reeds dood zou zijn; hij liet dan ook de honderdman roepen en vroeg hem, of Hij al gestorven was.
Nadat hij door de honderdman op de hoogte was gebracht, stond hij welwillend het lijk aan Jozef af.
Deze kocht een lijnwaad, nam Hem af van het kruis en wikkelde Hem in het lijnwaad.
Daarop legde hij Hem in een graf dat in de rots was uitgehouwen en rolde een steen voor de ingang ervan.
Maria Magdalena en Maria de moeder van Joses zagen toe, waar Hij werd neergelegd.
(Mc 15,42-47)
Nu was er een zekere Jozef, lid van de Hoge Raad, een welmenend en rechtschapen man, die dan ook niet had ingestemd met hun plannen en handelwijze.
Hij was afkomstig uit de Joodse stad Arimatea en leefde in de verwachting van het Rijk Gods.
Deze ging naar Pilatus en vroeg om het lichaam van Jezus.
Na het van het kruis genomen te hebben, wikkelde hij het in een lijkwade.
Vervolgens legde hij Hem in een graf, dat in een steen was uitgehouwen en waarin nog nooit iemand was neergelegd.
Het was Voorbereidingsdag en de sabbat brak aan.
De vrouwen, die uit Galilea met Hem meegekomen waren, volgden en bekeken het graf en zagen toe hoe zijn lichaam werd neergelegd.
Teruggekeerd maakten ze welriekende kruiden en balsem klaar, maar op de sabbat namen ze de voorgeschreven rust in acht.
(Lc 23,50-56)
Daarna vroeg Jozef van Arimatea, die een leerling was van Jezus, maar in het geheim uit vrees voor de Joden, aan Pilatus het lichaam van Jezus te mogen wegnemen.
Toen Pilatus dit had toegestaan, ging hij dus heen en nam het lichaam weg.
Nikodémus, die Hem vroeger ‘s nachts bezocht had, kwam ook en bracht een mengsel van mirre en aloë mee, ongeveer honderd pond.
Zij namen het lichaam van Jezus en wikkelden het met de welriekende kruiden in zwachtels, zoals bij een joodse begrafenis gebruikelijk is.
Op de plaats waar Hij gekruisigd werd, lag een tuin en in die tuin een nieuw graf, waarin nog nooit iemand was neergelegd.
Vanwege de voorbereidingsdag van de Joden en omdat het graf dichtbij was, legden zij Jezus daarin neer.
(Joh 19,38-42)


MAELWAEL
(circa 1400)

Kunstzinnige invulling

Bovenstaande korte mededelingen van de vier evangelisten over kruisafneming en graflegging van Christus hebben in de kunst geleid tot een meer gedetailleerde aanvulling.
Daarin kunnen vijf accenten worden aangebracht:

- kruisafneming
- bewening
- piëta
- graflegging
- genadestoel

De kruisafneming en graflegging zijn traditioneel de dertiende en veertiende statie van de Kruiswegstaties, die in veel katholieke kerken zijn te vinden.
Ze zijn tevens de zesde en zevende smart van de Zeven Smarten van Maria.
In de Byzantijnse kunst werden afbeeldingen van de kruisafneming als zelfstandig kunstwerk populair in de 9e eeuw en in het westen vanaf de 10e eeuw.
Uit de vele voorstellingen van deze kruisafneming ontwikkelde zich later een meer meditatieve vorm, waarbij de nadruk kwam te liggen op de bewening van Christus en vervolgens uitsluitend op Maria met haar dode zoon op schoot eventueel nog vergezeld van engelen.
Dit laatste beeld noemt men piëta, afkomstig van het Latijnse piëtas.
Evenals ons woord piëteit kent pietas enkele betekenisnuances, waarvan ouderliefde, eerbied, vroomheid, gerechtigheid en zachtmoedigheid de belangrijkste zijn.

Een verdere ontwikkeling is te zien in afbeeldingen van de genadestoel, waarbij het dode lichaam van Christus rust op de schoot van God de Vader, vergezeld van de Heilige Geest in de gedaante van een duif.
Deze uitbeelding werd gebruikt om het theologische concept van de Triniteit te visualiseren.

TRINITEIT


ROGIER VAN DER WEYDEN
(circa 1432-35)

Kruiswegstaties

I Jezus wordt tot de dood van 't kruis veroordeeld
(Iesus condemnatur ad mortem)
Mt 27,1, Mc 15,15, Luc 23,25, Joh 19,16
II Jezus neemt het kruis op zijn schouders
(Iesus oneratur ligno crucis)
Joh 19,17
III Jezus valt de eerste maal onder het kruis
(Iesus procumbit primum sub onere crucis)
Niet in de Bijbel
In de traditie ontstaan vanwege statie V
IV Jezus ontmoet zijn H. Moeder
(Iesus fit perdolenti Matri obvius)
Niet in de Bijbel
Joh 19,25 meldt dat de moeder van Jezus aanwezig is bij de kruisiging zelf
= Mariasmart IV
V Simon van Cyrene helpt Jezus het kruis dragen
(Iesus in baiulanda cruce a Cyrenaeo adiuvatur)
Mt 27,32, Mc 15,21, Luc 23,26
VI Veronica droogt het aangezicht van Jezus af
(Iesus Veronicae sudario abstergitur)
Niet in de Bijbel
Ontstaan in een gecompliceerde traditie
VII Tweede val van Jezus onder het kruis
(Iesus procumbit iterum sub onere crucis)
Zie statie III
VIII Jezus troost de wenende vrouwen
(Iesus plorantes mulieres alloquitur)
Luc 23,28-31
IX Derde val van Jezus onder het kruis
(Iesus procumbit tertium sub onere crucis)
Zie statie III
X Jezus wordt van zijn klederen beroofd
(Iesus vestibus spoliatur)
Mt 27,35, Mc 15,24, Luc 23,34, Joh 19,23-24 melden dat de soldaten dobbelden om Jezus' kleren
XI Jezus wordt aan het kruis genageld
(Iesus clavis affigitur cruci)
Mt 27,35, Mc 15,24, Luc 23,33, Joh 19,18
XII Jezus sterft aan het kruis
(Iesus moritur in cruce)
Mt 27,50, Mc 15,37, Luc 23,46, Joh 19,30
= Mariasmart V
XIII Jezus wordt van het kruis afgedaan
(Iesus deponitur de cruce)
Mt 27,57-61, Mc 15,42-47, Luc 23,50-56, Joh 19,38-42
= Mariasmart VI
XIV Jezus wordt begraven
(Iesus sepulcro conditur)
Zie statie XIII
= Mariasmart VII


ROGIER VAN DER WEYDEN
(circa 1460-64)


CRANACH
(circa 1515)


CARAVAGGIO
(circa 1602-03)

Zeven Smarten van Maria

I De lijdensvoorzegging door Simeon
(bij het opdragen van Jezus in de Tempel)
Lucas 2,34-35
II De vlucht naar Egypte Matteüs 2,14
III Het verlies van het goddelijk Kind in de Tempel Lucas 2, 43-45
IV De ontmoeting met haar kruisdragende Zoon Zie kruiswegstatie IV
V Jezus sterft aan het Kruis
(Stabat Mater)
Zie kruiswegstatie XII
VI Maria ontvangt haar gestorven Zoon
(Piëta)
Zie kruiswegstatie XIII
VII Maria bij de graflegging van Jezus Zie kruiswegstatie XIV


RUBENS
(1611)


CASPAR BERGER
(2006)


2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen