JAC MARIS

Heilig Hart

Nieuw thema

De toegenomen aandacht voor ontroering en emotie in de religieuze beleving leidde tot nieuwe thema's, waarvan vooral dat van het Heilig Hart van Christus een lange geschiedenis zou kennen. In de 14e eeuw verspreidde de devotie zich vanuit Duitsland over andere delen van Europa. Een eeuw later zorgden de karthuizers voor uitbreiding en dan verschijnen ook de eerste afbeeldingen van het Heilig Hart. In de kunst wordt dit gewoonlijk afgebeeld als een geopende borstkas met daarin een bloedrood hart met een vlam. Het hart staat voor de persoon van Christus' Leven en Lijden, terwijl de vlam de Liefde en Barmhartigheid representeert.
De oudste uitdrukkingen hiervan zijn te vinden in de teksten van Augustinus. Vandaar wordt deze in de iconografie vaak afgebeeld met een brandend en doorboord hart in de hand.
Het thema sluit aan bij het mystieke denken, waarin het gewonde hart van Christus als een voorbeeld van zijn liefde werd gezien. De wortels ervan zijn vooral te vinden in passages uit het Evangelie volgens Johannes:

Op de laatste dag, het hoogtepunt van het feest, stond Jezus in de tempel, en Hij riep: ‘Laat wie dorst heeft bij Mij komen en drinken! “Rivieren van levend water zullen stromen uit het hart van wie in Mij gelooft,” zo zegt de Schrift.’
(Johannes 7:37-38)

Het merkwaardige van Jezus' uitspraak hier is dat zijn citaat uit 'de Schrift' (Het Eerste Testament) daar nergens is te vinden.

Een van de soldaten stak een lans in zijn zij en meteen vloeide er bloed en water uit.
(Johannes 19:34)

Hierbij zou het hart van de Gekruisigde doorboord zijn. Dit vers werd tevens de bron van de sacramentenleer.
De spiritualiteit van het Heilig Hart bood inspiratie aan tal van personen door de eeuwen heen. Behalve personen zijn ook vele congregaties en religieuze orden erdoor geïnspireerd.

Gertrudis de Grote
Het leven van deze abdis van de cisterciënzerinnen in Helfta zat vol met mystieke ervaringen. In 1281 verscheen Jezus haar voor de eerste keer en ging zij een mystiek huwelijk met hem aan. Stralen kwamen uit Jezus' vlammende hart *.
Marguérite Marie Alacoque
Deze non van de visitandinnen leidde de tot dan toe lokaal beleefde devotie naar een officieel erkende Jezus-beleving leidde, die vele katholieken massaal inspireerde: Jezus' hart als symbool van zijn liefde tot het uiterste.
Clemens XIII keurde in 1765 voor enkele bisdommen een feest ter ere van het Heilig Hart goed dat door Pius IX in 1856 werd uitgebreid. Leo XIII ging in 1900 zo ver dat hij de hele mensheid aan het Heilig Hart toewijdde.
Dit alles leidde tot een Mis-viering op de eerste vrijdag van de maand en Heilig Hartprocessies die tot in de jaren 50 van de vorige eeuw gemeengoed waren in katholiek Nederland.

^{* Afbeelding inzet: twee gebrandschilderde ramen met Jezus die zijn hart schenkt aan Gertrudis en Gertrudis' hart doorwond door een straal uit Jezus' Hart (Douarnene - Église Sacré Coeur)}

Beelden

Steden werden verrijkt met Heilig Hartbeelden op pleinen en in kerken. Zo'n beeld bestaat in de regel uit een staande Christusfiguur, gekleed in een lang geplooid gewaad. Meestal is op de borst een vlammend hart zichtbaar. De handen kunnen zegenend zijn opgeheven of wijzen naar het hart. In een aantal gevallen werden bijfiguren geplaatst, vaak in een driehoekscompositie.
In 1925 stelde Pius XI het feest in van Christus, Koning van het Heelal (Dominus Noster Iesus Christus Universorum Rex in het Latijn) of kortweg Christus Koning (Christus Rex) op de laatste zondag van het kerkelijk jaar. De daarop volgende zondag is het begin van de advent, het begin van het nieuwe kerkelijk jaar. Christus Koning valt dus op de zondag in de periode van 20 tot en met 26 november. Het feest werd ingesteld naar aanleiding van de 1600-jarige viering van het Concilie van Nicea. Christus Koning is een van de vele verschillende titels van Jezus Christus.
Vooral na de instelling van dit feest werd Christus op Heilig Hartbeelden ook als koning verbeeld, met koninklijke attributen als een kroon of scepter. Zeldzaam is de vorm waar Christus zit op een troon.
Het materiaalgebruik wisselde sterk, er zijn onder meer beelden gemaakt van brons, kalksteen en gietijzer. In katholieke huiskamers gloeide een rood elektrisch lampje voor een gipsen, zoetelijke, op zijn doorboorde hart wijzende Jezus (zie inzet). Massa's vromen trachtten met misbezoek en communie de cyclus van negen 'eerste vrijdagen' te vieren om daarmee het hemelse heil te verwerven. Devotieprentjes zijn een niet altijd als kunstzinnig ervaren weergave, voor velen zijn de afbeeldingen eerder kitsch. Een afbeelding, bedoeld als metafoor, wordt niet altijd als metafoor begrepen. De lagere esthetische kwaliteit van afbeeldingen trekt dan wel meer de aandacht dan de metafoor. Pius XII verdedigde in zijn encycliek Haurietis auquas de devotie tegen opkomende kritiek, maar wees ook excessen aan.

Het hoogfeest van het Heilig Hart wordt op de liturgische kalender gevierd op de vrijdag, de 69e dag na Pasen en valt de meeste jaren in de maand juni. Daarom wordt de maand juni soms wel de 'Maand van het Heilig Hart' genoemd.

Ook voor Maria is in 1688 in Frankrijk een dag later een liturgische feestdag vastgesteld voor háár Heilig Hart. Pius XII schreef het feest voor de hele kerk voor in 1944.

De Heumense kunstenaar Jac Maris beeldhouwde voor de - inmiddels gesloopte - Christus Koningkerk in Nijmegen ook een Heilig Hartbeeld. We zien het hart traditioneel in het midden van Christus' lichaam. Op de mantel van Christus lezen we verticaal van links naar rechts de Griekse samengestelde tekst van twee verzen uit Johannesevangelie:

EIS TOON STRATIOOTOON LONCHÈI AUTOU TÈN PLEURAN ENUKSEN
Een van de soldaten stak een lans in zijn zij (Johannes 19:34)

PHERE TÈN CHEIRA SOU KAI BALE EIS TÈN PLEURAN MOU
Breng je hand en leg die in mijn zij (Johannes 20:27)

Het verdwijnen van de Heilig Hartbeelden uit kerken en huiskamers wordt wel beschouwd als symbool van de secularisatie van kerk en maatschappij.

Jac Maris (1900-1996)
Heilig Hart (1938)
Kranenburg - Petrus en Pauluskerk (buitenmuur)
(tot 1993: Nijmegen - Christus Koningkerk)
Foto's: 14 april 2015