Paul Verheijen

MATTIAS

Een noodzakelijke aanvulling

Weinig handelingen

Jezus had volgens de evangelisten tijdens zijn leven veel leerlingen, waaruit hij er twaalf een speciale zendingsopdracht gaf.
Om die reden worden zij apostel, zendeling, genoemd en als groep vaak aangeduid als De Twaalf.
In het eerste hoofdstuk van de Handelingen van de apostelen somt schrijver Lucas nog eens de namen van de apostelen op die na de dood en hemelvaart van Jezus waren achtergebleven.
De lijst bestaat dan nog slechts uit elf apostelen, omdat Judas Iskariot, nadat hij Jezus had overgeleverd aan het joodse gezag, bij een val was verongelukt (in de versie van de evangelist Matteüs hing hij zichzelf op),
Bij een bijeenkomst van ongeveer 120 mensen stelt Petrus voor een vervanger voor Judas aan te wijzen uit de groep die vanaf Jezus' doop tot zijn hemelvaart bij Jezus' aanwezig waren.
Mogelijk doelt Petrus hier op de groep van 70 (72) leerlingen die ook Lucas in zijn evangelie noemt (Lucas 10,1-17).
Er worden twee kandidaten voorgesteld: een zekere Josef Barsabbas - die de bijnaam Justus had - en Mattias.
Na gebed wordt er geloot tussen deze twee en Mattias is de gelukkige.

Dat is alles wat de bijbel over hem zegt en zoals zo vaak gaat dan de legendarische traditie verder met hem aan de haal.

Martelaar of niet?

Het Rooms Martelaarsboek weet het zeker: Mattias stierf de marteldood, want op 24 (25 in een schrikkeljaar) februari herdenkt dit boek hem als volgt:
In Judea de geboortedag van de heilige apostel Mattias. Hij werd na de hemelvaart des Heren door de apostelen met het lot verkozen in de plaats van de verrader Judas en onderging om de prediking van het evangelie de marteldood.

De Legenda Aurea vertelt in hoofdstuk 45 over Mattias en meldt dat het getal van twaalf weer vol gemaakt diende te worden omdat de apostelen de leer van de Drieëenheid moesten verkondigen naar de vier windstreken.
Dit hoofdstuk vat veel legendarische berichten samen en noemt Betlehem als zijn geboorteplaats, spreekt van uiteenlopende missiegebieden en van verschillende soorten martelingen, maar ook van een natuurlijke dood.
Aan de Kaspische Zee zou hij in de stad Issus mensen bevrijd hebben van woeste kannibalen en in de gevangenis eerst door de duivel bezocht zijn die hem ongemoeid liet en daarna door Jezus zelf die hem uit de kerker bevrijdde.

Details van martelingen zijn meestal ontleend aan die van de andere apostelen: vergiftiging, steniging, onthoofding met een bijl of hellebaard, kruisiging, enzovoort.
Soms wordt als locatie de streek Colchis genoemd, die in het huidige Georgië ligt, maar door de legendes in Ethiopië wordt geplaatst.

De verschillende martelverhalen zorgden bijgevolg ook voor veel uiteenlopende patronaten die Mattias nu vervult: van bouwvakkers, gereedschapmakers, houthakkers, kleermakers, slagers, smeden, banketbakkers, timmerlieden en kleine schoolkinderen.
Hij helpt tegen kinkhoest, pokken en onvruchtbaarheid en geeft op zijn feestdag (na de canonhervorming nu verplaatst naar 14 mei) uitkomst via orakels bij levens- en liefdesproblemen.
Zijn gebeente zou door Helena naar Rome en vervolgens een groot gedeelte ervan naar Trier zijn overgebracht.
Aldaar werden ze in 1127 'gevonden', hetgeen een grote verering in Duitsland tot gevolg had, inclusief de roepnaam voor jongens.
Voor zover ik heb kunnen nagaan worden er relikwieën van hem vereerd op twee locaties in Trier, in de Santa Maria Maggiore in Rome en in de Santa Giustina in Padua.

Iconografie

Omdat er feitelijk niets over Mattias met zekerheid vaststaat zijn ook de iconografische uitbeeldingen van Mattias zeer uiteenlopend.
Hij wordt getoond met verschillende leeftijden, met verschillende attributen: in Duitsland meestal met bijl, maar in Italië gewoonlijk met lans of hellebaard.
Vaak heeft hij een lange (split)baard en kan zijn haardos variëren van flink naar kaal.
Als scène komen voor zijn uitverkiezing tot apostel, zijn prediking, zijn marteldood en de translatie van zijn relieken.

Op de afbeelding op deze pagina beeldt Jan de Beer de onthoofding uit.
Beer kiest ook voor het algemene apostelattribuut: een boek.
Ik vermoed dat de met zijn gevolg toekijkende 'oosters' geklede figuur een Ethiopische vorst voorstelt.
Jan de Beer (circa 1475-1528)
De marteldood van de apostel Mattias (circa 1525)

Wenen - Kunsthistorisches Museum