Paul Verheijen

FRANCISCUS VAN ASSISI

Grote heilige - Legendes - Algemene iconografie

Grote heilige

Franciscus (1181-1226) wordt wel beschouwd als de meest invloedrijke heilige van de westerse christenheid.
Geen heiligenleven is zo gevuld met legenden als dat van Giovanni Battista di Bernardone, die beter bekend werd onder zijn bijnaam Francissco, Fransmannetje.
Werkelijkheid en vrome legenden versmolten zodanig dat ijverige navolgers hem gelijk en soms zelfs boven Jezus stelden.
Na Jezus van Nazaret en zijn moeder Maria is niemand zo veelvuldig afgebeeld als Franciscus.

Zijn grote verering komt ook tot uiting in het aantal gedenkdagen op de kerkelijke kalender:
  • 4 oktober
  • 17 september (stigmatisatie)
  • 24 mei (kerkwijding San Francesco Assisi)
  • 25 mei (translatie)
  • 2 augustus (Portiunculafeest)

Legendes

Over Franciscus bestaat een massale collectie legendes.
Een greep uit de vele scènes:
  • Franciscus zou geboren zijn in een stal en na zijn bekering zijn mantel aan een arme ridder hebben geschonken.
  • In het vervallen kerkje van San Damiano sprak het kruisbeeld, voortaan centraal in zijn mystiek, hem toe: 'Franciscus, herstel mijn Kerk', een bevel dat hij eerst letterlijk verstond.
  • Na zijn bekering verstootte zijn vader hem, maar de bisschop van Assisi nam de naakte Frans, die van zijn erfenis en kleding afstand had gedaan, onder zijn mantel.
  • Na een droom, waarin paus Innocentius III een mannetje de instortende kerk van Lateranen met zijn schouder zag stutten, keurde hij de regel van de voor hem verschenen Franciscus goed.
  • Tijdens een visioen te Rivotorto 'verloofde' Franciscus zich met Vrouwe Armoede, die hem verscheen en een ring aan de vinger schoof.
  • Eens tekende hij broeder Leo, die aan zijn heil twijfelde, met het Hebreeuwse letter-cijfer T (Tav, die Franciscus' handtekening en het teken van de orde werd; Exodus 12,22-23; Ezechiël 9,4 en Apokalyps 7,3 -8: Tav betekent het getal 300 als teken van voltooiing).
  • Prekend voor sultan Almalik Alkamil van Egypte zou hij bereid geweest zijn ter staving van zijn boodschap de vuurproef af te leggen.
  • Eens preekte Franciscus, toen de mensen niet wilden luisteren, voor de aandachtige vogels.
  • Met een wolf te Gubbio, die het dorp teisterde, zou hij een gunstige regeling hebben getroffen.
  • Te Greccio gaf hij de viering en beleving van het Kerstfeest een nieuwe wending door zelf het kind Jezus in een nagebouwde stal en kribbe te leggen.
    Bij zijn voorlezen daarbij van het evangelieverhaal kwam hij vanwege zijn snikken bij het woord 'Betlehem' niet verder dan het schapengeluid bè-bè-bè!
  • Eens zou hij - weer in een visioen - Dominicus hebben ontmoet, waarbij Maria de twee mannen aanwees als hervormers van de christenheid.
  • Een andere keer onderging hij een bekoring door een vrouw.
Deze en andere legenden voedden de iconografie en de talloze literaire bewerkingen van Franciscus' leven.
Er waren twee vrouwen met wie Franciscus een bijzonder contact had: Chiara (Clara), die de eerste werd van zovele achter kloostermuren geborgen vrouwelijke volgelingen (de arme clarissen), en een adellijke weduwe Domina Jacobea de Settesoli, die hij - merkwaardig - 'broeder' noemde, bij wie hij zich thuisvoelde en die na zijn dood wellicht een afbeelding van Franciscus, omringd door scènes uit zijn leven, gesticht zou hebben.
Verder meed de heilige als goed asceet het gezelschap van vrouwen.

Algemene iconografie

Er zijn geen betrouwbare afbeeldingen die Franciscus tonen zoals hij was.
Er is één fresco bekend dat hoogstwaarschijnlijk tijdens zijn leven is gemaakt en zich bevindt in de Gregoriuskapel van het klooster van San Benedetto in Subiaco (zie afbeelding).
Opvallend is namelijk dat Franciscus op het fresco is afgebeeld zonder zijn gebruikelijke aureool en stigmata.
Hagiografen beschrijven Franciscus als klein en schriel met een slordige baard en slechte ogen, een min mannetje om te zien, klein van gestalte met flaporen.
In 1978 hebben metingen aan de resten van zijn skelet echter uitgewezen dat de lengte van Franciscus ongeveer 158 cm is geweest, hetgeen niet bijzonder klein was voor zijn tijd.

Franciscus wordt meestal afgebeeld in het verschoten grauw-bruine habijt dat hij altijd droeg.
Hij draagt als gordel een touw met drie knopen die verwijzen naar de drie geloften, die de Minderbroeders, de mannelijke volgelingen van Franciscus, afleggen.

Verder heeft hij (vanaf de 16e eeuw) soms een schedel bij zich, die de vergankelijkheid van al het stoffelijke symboliseert.

Dikwijls wordt hij afgebeeld met andere heiligen uit zijn eigen orde, zoals Antonius van Padua en Clara of met Dominicus, stichter van een andere grote bedelorde, de dominicanen.