ALBRECHT DÜRER
Landauer altaar
Landauer altaar
Karel van ManderVervolgens heeft hij een buitengewoon stuk gemaakt, dat een hemel voorstelt waarin Christus aan het kruis hangt. Beneden bevinden zich de paus, de keizer en de kardinalen. Het is zo buitengewoon mooi geschilderd dat het voor een van zijn allerbeste werken wordt gehouden. Albrecht zelf staat beneden in het landschap en houdt een paneeltje in de hand, waarop staat geschreven: 'Albertus Dürer faciebat, anno de virginis partu 1511'. |
Zwölfbruderhaus
Ontwerptekening, 39 x 27 cm Chantilly - Musée Condé Vermoedelijk kreeg Albrecht Dürer de opdracht voor de volledige artistieke aankleding van de Allerheiligenkapel, inclusief het altaarstuk met omlijsting *. Schilderij en lijst vormen een thematisch geheel. Het timpaan en de architraaf van de lijst zijn voorzien van reliëfs die het Laatste Oordeel uitbeelden. In het boogveld is Christus als Wereldrechter te zien, gezeten op een regenboog. Met zijn voeten rustend op de wereldbol wordt hij geflankeerd door de Maagd Maria en de apostel Johannes, die knielen en om genade voor de mensheid smeken. In de architraaf zijn de opgestanen in twee groepen verdeeld: aan de rechterhand van Christus worden de uitverkorenen door engelen naar het paradijs geleid, terwijl aan de andere kant duivels de verdoemden met ketenen boeien en hen het rijk van de hel in drijven. * De omijsting in Wenen is een kopie gemaakt in 1880-81 door Ludwig Geiger (1848-1919), het origineel (maar zonder het paneel van Dürer) bevindt zich in Neurenberg. |
Aanbidding Drie-eenheidHet altaarpaneel zelf toont de aanbidding van de Drie-eenheid, die als een reusachtig visioen in de wolken boven een uitgestrekt landschap verschijnt in de gedaante van de Genadestoel. Omlijst door de rand van een wolk draagt God de Vader een kroon, een gouden mantel en een blauw gewaad, en troont hij op een regenboog. Twee engelen met veelkleurige vleugels spreiden de groene voering van zijn gewaad naar rechts en links uit, boven de gekruisigde Christus. Achter hem dragen andere engelen de Arma Christi. De engelscharen strekken zich uit tot in de diepten van de hemel, waar ze een stralende aureool omlijsten die in het midden de duif van de Heilige Geest omsluit.De menigte gelovigen is onderverdeeld in twee boven elkaar liggende zones. De bovenste groep bevindt zich op hetzelfde niveau als de Drie-eenheid, terwijl de andere zich ver daaronder bevindt, dichter bij de toeschouwer. In de bovenste zone knielt de Maagd Maria bovenaan een grote menigte vrouwelijke martelaressen met palmtakken. De heiligen op de eerste rij zijn:
De onderste zone omvat noch heiligen, noch figuren uit het Eerste Testament, maar de mensheid als geheel, onderverdeeld in vertegenwoordigers van de standen en gegroepeerd in geestelijken aan de linkerzijde en leken aan de rechterzijde. Aan het hoofd van elke groep staat de meest verheven vertegenwoordiger ervan – namelijk de paus en de keizer – die tegenover elkaar staan. Een tweede paus is zichtbaar tussen deze paus en de kardinalen. Dit maakt duidelijk dat er hier geen sprake is van een historisch specifieke bijeenkomst, maar een die alle tijden omvat. |
Bekende gezichten?
Portretstudie, 27 x 19 cm Frankfurt am Main - Städel Museum Te midden van dit gezelschap, dat bestaat uit koningen, ridders en edelvrouwen, bevindt zich een boer met een dorsvlegel. De figuur achter hem (een engelbewaarder?) legt een hand op zijn schouder. Aan de linkerkant, knielend achter een kardinaal die hem met een verwelkomend gebaar begroet, is de schenker Matthäus Landauer afgebeeld – de enige leek die deel uitmaakt van de groep geestelijken. Hij is met zekerheid geïdentificeerd aan de hand van een voorstudie voor het paneel die het opschrift landawer styfter heeft en is gedateerd 1511. 
Olieverf op paneel, 188 x 88 cm Neurenberg - Germanisches Nationalmuseum De in goudkleurig harnas gestoken ridder aan de rechterzijde is Wilhelm Haller, die geen gelukkig huwelijk had met Matthäus Landauers enige kind Dorothea. Onder het machtige visioen, dat zich in het rijk van de wolken afspeelt, strekt zich een weids landschap met een meer uit. Op de voorgrond bevindt zich de eenzame gestalte van Dürer zelf, prachtig gekleed in een mantel met bontkraag. Hij staat bij een tablet met inscriptie en handvatten in antieke stijl (tabula ansata), voorzien van de handtekening die Van Mander citeert (zie boven). Aan de linkerkant vloeit het landschap vanuit een vesting op een berg naar de toeschouwer toe, langs een grote stad en over de helling die de oever van een meer (Gardameer?) volgt. Het landschap is niet geheel verlaten. Herkenbaar zijn een eenzame ruiter en een bemande boot op het meer. |
|
Albrecht Dürer (1471-1528)
Landauer altaar (1511) Olieverf op paneel, 135 x 126 cm Wenen - Kunsthistorisches Museum Originele omlijsting: 284 x 213 x 33 cm Neurenberg - Germanisches Nationalmuseum |